Merkið

Rauður kross á hvítum grunni er í senn þekktasta vörumerki í heimi, alþjóðlega viðurkennt merki mannúðar og lögformlegt tákn verndar á ófriðartímum. Miklu skiptir að merki Rauða krossins (og Rauða hálfmánans) sé notað með virðingu og ákveðinni varfærni.

Skýr ákvæði eru í alþjóðalögum og landslögum á Íslandi um notkun merkisins. Í grundvallaratriðum er um að ræða tvenns konar notkun; sem verndartákn á ófriðartímum og sem auðkenni landsfélags. Tilgangurinn er annars vegar sá að skapa stílhreina ásýnd Rauða kross Íslands og hins vegar að koma í veg fyrir að þetta merki mannúðar sé misnotað, afskræmt eða vanhirt.

Merki Rauða krossins var fyrst notað á vígvellinum árið 1864, þegar sendifulltrúar Alþjóðaráðs Rauða krossins auðkenndu sig með hvítu armbandi með rauðum kross. Það var í stríði Þjóðverja og Dana um Schleswig og Holstein.  Í stríði Rússa og Tyrkja 1876 lýstu tyrknesk stjórnvöld því yfir að þau myndu virða krossinn sem verndartákn en sjálf nota rauðan hálfmána á hvítum grunni. Þessi tvö merki njóta alþjóðlegrar verndar nú á dögum. 

Grundvallarreglur um notkun merkisins:

- Merki Rauða krossins skal ætíð vera á hvítum grunni
- Ekkert má setja yfir eða fella inn í krossinn – hann á að vera alveg tær
- Á friðartímum á krossinn ekki að standa einn sér; nafn landsfélagsins á yfirleitt að vera hluti af heildarsvip merkisins

Genfarsamningarnir
44. grein

Takmörkun á notkun auðkennisins.  Undantekningar.

Að undanteknum tilvikum sem greinir í síðari málsgreinum þessarar greinar, er notkun auðkennis Rauða krossins á hvítum grunni og orðanna „Rauði kross” eða „Genfar kross” óheimil, bæði á friðar- og stríðstímum, nema til þess að auðkenna eða vernda hjúkrunarsveitir eða sjúkrastofnanir, það starfslið og þann búnað sem njóta verndar samnings þessa og annarra alþjóðasamninga um áþekk efni.  Sama gildir um þau auðkenni sem greinir í 2. mgr. 38. gr. að því er varðar þau lönd sem nota þau.  Landsfélög Rauða krossins og önnur samtök sem greinir í 26. gr. eiga rétt á notkun auðkennisins sem veitir vernd samningsins, en aðeins innan ramma þessarar málsgreinar.

Jafnframt geta landsfélög Rauða krossins (Rauða hálfmánans og Rauða ljónsins og sólarinnar), í samræmi við landslög, notað á friðartímum nafn og auðkenni Rauða krossins, að því er varðar aðra starfsemi þeirra sem er í samræmi við grunnreglur sem Alþjóðaráðstefna Rauða krossins hefur sett.  Þegar þess háttar starfsemi er fram haldið á ófriðartímum, skal skilyrðum fyrir notkun merkisins háttað þannig að ekki verði talið að það veiti vernd samningsins.  Þá skal auðkennið vera tiltölulega lítið í sniðum og óheimilt er að koma því fyrir á armborðum eða húsaþökum.

Alþjóðastofnunum Rauða krossins og viðurkenndu starfsliði þeirra, er ávallt heimil notkun auðkennis Rauða krossins á hvítum grunni.

Í undantekningartilvikum, í samræmi við landslög og að fengnu skýlausu samþykki eins landfélaga Rauða krossins (Rauða hálfmánans og Rauða ljónsins og sólarinnar), má nota auðkenni samningsins á friðartímum, í því skyni að auðkenna ökutæki sem notuð eru sem sjúkraökutæki og til að merkja staðsetningu hjálparstöðva sem veita ókeypis hjúkrun sjúkum mönnum og særðum.

Landslög
Lög um varnir gegn óréttmætum viðskiptaháttum nr. 84/1933

Óheimilt er að selja eða hafa á boðstólum hér á landi vörur sem merktar eru sjálfar eða á miða eða umbúðir, eða með tilsvarandi heitum, alþjóðamerki hjúkrunar- og mannúðarstarfsemi, eins og merkjum hins svo nefnda „Rauða kross" eða „Genfar kross."

Í samkeppnislögum nr. 8/1993 er að finna sams konar bann við notkun alþjóðlegra mannúðarmerkja og eftirfarandi bætt við:

...svo og að nota slík merki, auðkenni eða nöfn í heimildarleysi á auglýsingaspjöldum, auglýsingum, reikningum, vöruskrám eða öðrum verslunarskjölum.

Samþykktir
Meginreglur um notkun merkisins er að finna í Genfarsamningunum en árið 1965 samþykkti Alþjóðaráðstefna Rauða krossins og Rauða hálfmánans reglugerð sem síðan var endurskoðuð 1991, lögð fyrir þau ríki sem skrifað höfðu undir Genfarsamningana og samþykkt. Hér er gripið niður í nokkur atriði þessarar reglugerðar.

Þriðja grein

Upphefð og virðing merkisins

Landsfélög skulu forðast að nota merkið í tengslum við verkefni sem hafa lítið að gera með megintilgang þeirra.

Fimmta grein

Hönnun merkisins

Þegar merkið er notað sem verndartákn skal það ávallt halda upphaflegu formi, það er engu skal bæta við krossinn eða hálfmánann eða hvítan grunninn...

Þegar merkið er notað sem auðkenni skal nafn eða upphafsstaðir landsfélagsins fylgja með því. Engin áletrun eða teikning skal vera á krossinum eða hálfmánanum, sem skulu ávallt vera mest áberandi hluti merkisins. Grunnur skal ávalt vera hvítur.

Notkun merkisins til skreytingar er leyfð, innan ramma þriðju greinar, á hátíðum eða á efni sem ætlað er að styðja landsfélagið eða hreyfinguna, svo sem kvikmyndum, ritum, heiðurspeningum eða annars konar viðurkenningum. Í slíkum tilvikum er frjálslegri hönnun leyfileg, ef landslög banna það ekki. Þá skal auðkennismerki landsfélagsins notað með skrauthönnuninni ef mögulegt er.

Sextánda grein

Félagar og starfsmenn landsfélagsins

Félagar og starfsmenn landsfélagsins mega nota merkið á fatnaði þegar þeir eru við skyldustörf, og þá venjulega smátt í sniðum.

Utan skyldustarfa mega félagar einungis hafa á sér mjög smátt merki, til dæmis sem nælu eða pinna.

Merkinu skal fylgja nafn landsfélagsins, nema í undantekningartilfellum.

(Með þessari grein fylgja þær útskýringar að varðandi fyrstu málsgreinina þá megi merkið vera stórt, einkum ef ætlunin er að auðvelt sé að greina hjálparliða landsfélagsins)

Átjánda grein

Aðrar persónur sem landsfélagið leyfir að nota merkið

Landsfélagið má, með skilyrðum sem reglugerðir þess setja, heimila fólki sem ekki er félagar í landsfélaginu en hafa tekið námskeið á þess vegum eða staðist próf þess að hafa á sér merkið, en þá skal það vera mjög smátt í sniðum, til dæmis næla eða pinni. Þetta eru venjulega hjálparlið eða hjúkrunarfólk sem þannig er verið að einkenna gagnvart almenningi.

Tuttugasta og þriðja grein

Átaksverkefni og atburðir sem landsfélagið skipuleggur

Þegar merkið er prentað eða sett á hlut eða annað auglýsingaefni sem liður í átaksverkefni eða atburði skal fylgja því nafn landsfélagsins, önnur áletrun eða teikning. Hluturinn skal á engan hátt gefa til kynna vernd í skilningi alþjóðlegra mannúðarlaga eða að viðkomandi sé tengdur hreifingunni eða gefa tilefni til misnotkunar síðar. Hluturinn skal vera smár eða gerður úr efni sem eyðist fljótt.

Merki Rauða kross Íslands er að finna í tölvutæku formi hér.